Herinrichting borgstee Nittersum, Stedum

In het wierdedorp Stedum bestond al jaren de wens het borgterrein Nittersum, centraal gelegen in het dorp, her in te richten. Vooral de borgstee, de locatie waar tot 1818 de borg had gestaan, maakte een verwaarloosde indruk. De Vereniging Dorpsbelangen Stedum benaderde in 2001 Landschapsbeheer Groningen met het verzoek het borgterrein op te nemen in haar project Verborgen Terreinen, dat beoogt voormalige borgterreinen weer zichtbaar te maken, middels herstel en door nieuwe functies te ontwikkelen. Landschapsbeheer heeft een meervoudige ontwerpopdracht gehouden met als doelstelling de borgstee de nieuwe functie van huiskamer voor de Stedumers te geven.

Projectbeschrijving
Project 'Stedum, herinrichting borgstee Nittersum' is een meervoudige ontwerpopdracht. In het wierdedorp Stedum in de provincie Groningen bestonden al sinds 1971 plannen voor de herinrichting van het borgterrein Nittersum en dan met name de borgstee. De borgstee is het terrein van veertig bij veertig meter omgeven door een gave gracht waar tot 1818 de borg Nittersum stond. Sinds de gemeentelijke herindeling in 1990 werd de wens om de borgstee opnieuw in te richten steeds groter. Door deze gemeentelijke herindeling was het gemeentehuis van Stedum namelijk van zijn functie ontheven en daarmee was een belangrijke ontmoetingsplaats verdwenen.

Het was de Vereniging Dorpsbelangen Stedum die in 1997 het idee lanceerde de locatie van de borgstee te gaan gebruiken om de ontstane leemte op te vullen. In 2001 benaderde deze vereniging Landschapsbeheer Groningen met de wens het borgterrein onderdeel te laten worden van het door Landschapsbeheer gestarte project Verborgen Terreinen. Aangezien het terrein voldeed aan de selectiecriteria voor deelname aan het project kon aan de wens vanuit de bevolking gehoor worden gegeven. Doelstelling van het project Verborgen Terreinen is om cultuurhistorisch waardevolle elementen, in dit geval voormalige borgterreinen, weer zichtbaar te maken, middels herstel en door te zoeken naar nieuwe functies. De meervoudige ontwerpopdracht 'Stedum, herinrichting borgstee Nittersum' is te beschouwen als een concreet en uniek voorbeeld van dit streven.

Met het Belvedere credo 'behoud door ontwikkeling' als uitgangspunt werden drie ontwerpbureaus uitgenodigd een schetsontwerp voor de herinrichting van de borgstee Nittersum te maken. De borgstee dient een nieuwe functie ten dienste van de dorpsgemeenschap te krijgen, waarbij de cultuurhistorie als inspiratie dient te gelden bij de herinrichting. Opzet is de locatie van de borgstee in te richten tot een nieuwe ontmoetingsplaats voor de inwoners van Stedum. Bij de herinrichting diende rekening te worden gehouden met de archeologische waarde van het terrein. De inpassing van de nieuwe functie/ontwikkeling vroeg om een brede kennis van de omgeving en het vermogen tot het benutten van de potenties van de locatie. Bij het ontwerpen dienden de ontwerpbureaus te streven naar samenhang tussen de elementen borgterrein, kerk, pastorie en wierdedorp.

De drie ontwerpbureaus zijn: ADC Heritage uit Amersfoort, Parklaan landschapsarchitecten uit Den Bosch en Adviesbureau Cuijpers uit Den Bosch. Uiteindelijk zou aan één van de drie ontwerpbureaus de opdracht worden verstrekt tot het maken van een definitief ontwerp voor de borgstee. Het project kan als pilotproject worden beschouwd. Door het borgterrein, waarvan de oorspronkelijke functie verloren is gegaan, een nieuwe functie te geven ten dienste van de gemeenschap kan het voor beleidsmakers als voorbeeld en inspiratie dienen hoe cultuurhistorisch waardevolle elementen een nieuwe functie ten dienste van de gemeenschap kunnen krijgen. Bij het herinrichten ten behoeve van een nieuwe functie dient de cultuurhistorische waarde van de locatie als richtinggevend uitgangspunt te gelden. Op deze wijze worden meerdere doelen bereikt: het is een stimulans ter bevordering van de leefbaarheid; door een nieuwe ontwikkeling aan een cultuurhistorisch waardevol element te geven kan men (verder) verval voorkomen en bovendien houdt men de geschiedenis van een locatie levend.

Landschapsbeheer Groningen heeft in samenwerking met de Vereniging Dorpsbelangen Stedum bijeenkomsten voor de inwoners van Stedum gehouden, waarin wensen ten aanzien van de herinrichting van de borgstee Nittersum kenbaar konden worden gemaakt. Een aantal van deze wensen, zoals de uitdrukkelijke wens in het ontwerp op een of andere wijze de contouren van de borg te visualiseren, is onderdeel van het programma van eisen geworden. Daarnaast heeft Landschapsbeheer Groningen intensief overleg gehad met de gemeente Loppersum, eigenaar van het borgterrein. Twee randvoorwaarden die door deze gemeente aan het ontwerp werden gesteld zijn duurzaamheid en onderhoudsarm zijn. De meervoudige ontwerpopdracht bedroeg een tijdspanne van zeven maanden met als eindresultaat de presentatie van het definitieve ontwerp voor de borgstee. Tot een bepaalde datum konden de ontwerpbureaus hun schetsontwerpen aanleveren, waarna deze werden beoordeeld door een beoordelingscommissie bestaande uit deskundigen en door de inwoners van Stedum. Zowel het advies van de beoordelingscommissie als het advies van de inwoners van Stedum waren niet bindend. Landschapsbeheer Groningen, de opdrachtgever, heeft begin april 2005 de beslissing genomen welk ontwerpbureau de opdracht zou krijgen voor het maken van een definitief ontwerp.

Zowel de uitkomst van het beraad van de beoordelingscommissie als de uitkomst van de stemming door de Stedumers wees uit dat er geen duidelijke voorkeur voor een van de schetsontwerpen bleek te zijn. Landschapsbeheer Groningen heeft in haar besluitvorming het advies van de gemeente Loppersum als belangrijke overweging meegenomen. Het belang van de door deze gemeente gestelde randvoorwaarden aan het ontwerp als duurzaamheid en onderhoudsarm zijn wordt ook door Landschapsbeheer erkend. Dit argument bleek een belangrijke reden te zijn om het schetsontwerp van ADC Heritage als uitgangspunt te kiezen, van waaruit een definitief ontwerp zou kunnen worden gemaakt. Daarnaast beschikt dit ontwerp over een sterke verbeeldingskracht. Het refereren aan de vroegere borg middels scherpe contouren oprijzend uit het water, de strakke vormgeving, de soberheid en het verder symboliseren van de borg door een natuurstenen dekplaat met informatie worden als aansprekende elementen beschouwd. ADC Heritage diende wel aanpassingen op het ontwerp te maken, zodat recht zou worden gedaan aan het uitgangspunt dat de functionaliteit van het terrein voor de bevolking voorop staat. De gebruikswaarde van het schetsontwerp liet namelijk te wensen over. Het definitieve ontwerp voor de herinrichting van de borgstee Nittersum is uiteindelijk een krachtig ontwerp geworden met veel gebruiksmogelijkheden. Op 30 juni 2005 vond de presentatie van het ontwerp plaats tijdens een feestelijke bijeenkomst in Stedum.

Locatie en beheer
Stedum is een wierdedorp in de provincie Groningen. De borgstee Nittersum maakt onderdeel uit van het borgterrein Nittersum. Het borgterrein ligt ten noorden en aan de rand van de oude bebouwing op de wierde.
Weemweg, Stedum, gemeente: Loppersum. Groningen.
Coördinaten: 242.250 / 593.700
De gemeente Loppersum is eigenaar van het borgterrein.

Producten
Drie schetsontwerpen voor de herinrichting van de borgstee Nittersum en een definitief ontwerp voor de borgstee.

Communicatie
Betrokken partijen: Initiatiefnemers/opdrachtgever : Landschapsbeheer Groningen; Vereniging Dorpsbelangen Stedum. Uitvoerders: ADC Heritage; Parklaan landschapsarchitecten; Adviesbureau Cuijpers. Betrokken partijen: Gemeente Loppersum; Vereniging Dorpsbelangen Stedum; Provincie Groningen; Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek; Dienst Landelijk Gebied; Rijksdienst voor de Monumentenzorg; Stichting Particuliere Historische Buitenplaatsen. Drie ontwerpbureaus: ADC Heritage; Parklaan landschapsarchitecten; Adviesbureau Cuijpers.

Kader en bijzonderheden
De realisering van het project Stedum, herinrichting borgstee Nittersum, kwam dankzij externe financieringsbronnen tot stand in het kader van het project 'Verborgen Terreinen'.

Evaluatie
Door de bevolking van Stedum actief te betrekken bij het project is er een breed maatschappelijk draagvlak ontstaan voor het eindproduct, een krachtig ontwerp voor de borgstee met veel gebruiksmogelijkheden.

Begroting en dekkingsplan
Kosten planvorming: ¤ 40.000,=. Financieringsbronnen: Stimuleringsfonds voor Architectuur middels een projectsubsidie Belvedere; Loket Leve(n)de Dorpen; Stichting J.B. Scholtenfonds.
Meer informatie

Naam: Landschapsbeheer Groningen
Contactpersoon: Projectbureau: mevr. I. Bielevelt en mevr. A. Schuring
Bezoekadres: Roderwolderdijk 60
9774 TH Groningen
Email: info@landschapsbeheergroningen.nl
Telefoon: 050 534 51 99
Website: Landschapsbeheer Groningen

[Dit artikel is afkomstig van de website archis.nl van de Rijksdienst voor het Oudheidskundig Bodemonderzoek (ROB), januari 2006]